Zaburzenia odżywiania się

 

Czym są zaburzenia odżywiania się?

 

Zaburzenia odżywiania się to wszelkie choroby związane z zaburzeniami jedzenia o podłoży emocjonalnym. Oznacza to, że wszystko co możemy zaobserwować np. prowokowanie wymiotów, objadanie się czy restrykcyjne diety to jedynie objawy tego co przeżywa osoba chora. Zaburzenia odżywiania się można podzielić na dwie grupy:

- specyficzne tj. anoreksja nervosa (jadłowstręt psychiczny), bulimia (żarłoczność psychiczna)

- niespecyficzne tj. zespół jedzenia nocnego, zespół objadania się, anarchia żywieniowa, otyłość.

 

Anoreksja to zaburzenie polegające na ciągłym dążeniu do utraty wagi. Aby to osiągnąć osoba chora drastycznie ogranicza ilość spożywanego pokarmu. Anoreksja wiąże się z zaburzeniami postrzegania własnego ciała (osoby te uważają, że ważą za dużo, nawet gdy są wychudzone), wstrętem na myśl o jedzeniu, ogromnym wysiłkiem fizycznym.

Można wyróżnić 2 typy anoreksji:

- restrykcyjny – gdzie główną metodą obniżenia wagi jest ciągłe ograniczanie ilości spożywanych pokarmów, stosowanie leków tłumiących łaknienie oraz ćwiczenia fizyczne;

- bulimiczny – gdzie sposobem na pozbycie się spożytych kalorii jest prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających i moczopędnych.

Należy zaznaczyć, że anoreksja bardzo często wiąże się z bulimią, kiedy osoba chora się objada, a dopiero później przeczyszcza.

Bulimia to choroba charakteryzująca się napadowym objadaniem się, po którym następuje poczucie winy i próba pozbycia się spożytych pokarmów. Diagnoza bulimii opiera się na stwierdzeniu spożywania co najmniej dwa razy w tygodniu ilości jedzenia, znacznie przekraczających możliwości większości ludzi. Po takim epizodzie żarłoczności osoba chora próbuje odzyskać stracone poczucie kontroli i zapobiec przybraniu na wadze poprzez stosowanie środków przeczyszczających, prowokowanie wymiotów, głodzenie się lub intensywne ćwiczenia. W bulimii, podobnie jak w anoreksji, dominujący jest strach przed przytyciem.

 

 

Jakie są objawy?

 

Anoreksję cechuje silny lęk przed przytyciem i dążenie do uzyskania jak najniższej wagi. W tym celu osoba chora stosuje głodówki, intensywne ćwiczenia oraz środki przeczyszczające i moczopędne. Najbardziej widocznym skutkiem choroby jest utrata wagi ciała, ale anoreksja prowadzi do wielu konsekwencji zdrowotnych zarówno fizycznych jak i psychicznych, czasami nawet do śmierci. Pod względem psychicznym istotą anoreksji jest uzyskanie kontroli nad swoim ciałem i życiem. Jest to forma pokazania innym swojej siły i wytrwałości w dążeniu do celu oraz niestety niskiej samooceny (osoba chora głoduje, ponieważ się karze za brak doskonałości – przytycie).

 

Osoby cierpiące na bulimię niczym szczególnym nie wyróżniają się z otoczenia. Ich waga zazwyczaj nie różni się od przeciętnej. Bardzo często ukrywają swoje napady objadania się i cierpią w samotności. Mają one skłonność do impulsywnego przyjmowania ogromnych ilości pokarmów, często nawet bez przeżuwania. Po takich epizodach doświadczają poczucia winy. Stale towarzyszy im myślenie na temat wagi i wyglądu, są to osoby nadmiernie skupione na kontroli masy ciała. Objawy obecne w bulimii stanowią zastępczy sposób wyrażania emocji i potrzeby kontroli nad samym sobą. Zapewniają poczucie bezpieczeństwa, pomagają unikać stresujących sytuacji, znieczulają emocjonalnie. Osoba chora traci kontrolę nad ilością spożywanych pokarmów, ponieważ jest to jedyny sposób na osiągnięcie wewnętrznego ukojenia i spokoju.

Zaburzeniom odżywiania się często towarzyszą inne zaburzenia psychiczne tj. depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne.

 

 

Jak często występują zaburzenia jedzenia?

 

Anoreksja i bulimia to zaburzenia psychiczne najczęściej występujące wśród dziewcząt w wieku dojrzewania i młodych kobiet.

Anoreksja dotyczy głównie kobiet. Ostatnio wzrasta jednak liczba mężczyzn cierpiących na to zachorowanie (manoreksja). Cały czas obniża się przeciętny wiek osób chorujących. Coraz częściej zapadają na nią dziewczynki w wieku 12 lat.

Bulimia występuje częściej niż anoreksja. Chorują głównie dziewczęta w wieku 16 – 25 lat. Niepełne objawy mogą wystąpić już wcześniej.

 

 

Jakie są przyczyny zaburzeń odżywiania się?

 

Istnieje wiele teorii próbujących wyjaśniać źródła tych zaburzeń, koncepcje etiologiczne nieraz są bardzo skrajne. Większość autorów zgadza się jednak, że jedynie wieloczynnikowa teoria mieszcząca w sobie zarówno czynnik biologiczny, psychologiczny, rodzinny i społeczno-kulturowy pozwoli na wyjaśnienie przyczyn zaburzeń odżywiania.

Mimo istniejących trudności w jednoznacznym wskazaniu źródeł można wyodrębnić pewne cechy, którymi charakteryzują się osoby chorujące na anoreksję czy bulimię. Często są to osoby perfekcyjne, ambitne, wytrwałe w dążeniu do celu, mające osiągnięcia w życiu szkolnym i zawodowym, z niską samooceną, krytyczne wobec siebie, słabo radzące sobie ze stresem, mające słaby wgląd w swoje życie emocjonalne, trudności w adaptacji społecznej, którym towarzyszy poczucie cierpienia.

 

 

Diagnostyka zaburzeń odżywiania się

 

Diagnozy zaburzeń odżywiania się może dokonać psycholog lub lekarz na podstawie wywiadu z pacjentem, opierając się o kryteria diagnostyczne ICD – 10 (F 50) lub DSM IV (307.50).

 

 

Jak wygląda leczenie zaburzeń odżywiania się?

 

Zaburzenia odżywiania się wymagają specjalistycznego leczenia. W przeciwnym razie mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym również do śmierci. Terapia zaburzeń jedzenia to długa i niełatwa praca osoby chorej, a czasami również całej rodziny.

Leczenie zaczyna się w momencie, gdy osoba chora zda sobie sprawę ze swoich problemów i zdecyduje się na rozpoczęcie terapii. Nic nie można zrobić wbrew jej woli. Formy pomocy są różne. W przypadku dużego wyniszczenia organizmu stosuje się metody biologiczne, ale służy to raczej utrzymaniu pacjenta przy życiu, niż wyleczeniu z choroby. Podstawową formą pomocy jest psychoterapia. W poważniejszych przypadkach musi być wspomagana farmakoterapią.

 

 

Na czym polega psychoterapia zaburzeń odżywiania się?

 

Terapia psychodynamiczna zaburzeń odżywiania skupia się na przeszłości pacjenta i poszukiwaniu w niej przyczyn obecnego zachorowania. Zaburzenia odżywiania się są traktowane jako sposób na wyrażanie wewnętrznych konfliktów związanych ze sferą seksualności, agresywności, rywalizacji i separacji (usamodzielnianie się).

Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń psychicznych czynnikiem leczącym przy zaburzeniach jedzenia jest wzajemna relacja pacjenta z terapeutą. Na relację tą pacjent przenosi wydarzenia, myśli i emocje jakich doświadczał w ważnych relacjach ze swojej przeszłości. Dzięki temu pacjent może bezpośrednio pracować nad problemami, które uaktywniły i podtrzymują jego chorobę. Dzięki interpretacjom terapeuty pacjent uczy się akceptować swoje uczucia i radzić sobie z nimi.

Nie oznacza to, że praca skupia się wyłącznie na wczesnodziecięcych doświadczeniach pacjenta i ich wpływie na aktualne życie. Na bieżąco dyskutowane są również obecne wydarzenia i problemy.

Ponieważ terapia psychodynamiczna ma bardzo indywidualny charakter (każdy pacjent ma własną historię, osobowość, wizję siebie i świata oraz relację z terapeutą) bardzo trudno statystycznie ocenić efektywność leczenia zaburzeń jedzenia. Na pewno jest ona tym większa im wcześniej pacjent zgłosi się po pomoc. Źródła podają, że  w przypadku gdy pacjent jest przekonany, że jego problemy są odzwierciedleniem konfliktów emocjonalnych, psychicznych terapia psychodynamiczna jest niezwykle skuteczna w leczeniu tychże zaburzeń.

Psychoterapia przynosi poprawę na poziomie objawów (ograniczając ich ilość, normalizując nawyki żywieniowe), emocji (uczy ich rozpoznawania i wyrażania), relacji z drugim człowiekiem (nauka budowania głębokich i satysfakcjonujących relacji z innymi), na poziomie poznawczym (rozumienie funkcji jakie spełnia choroba i objawy oraz ich źródeł).

 

 

Farmakoterapia zaburzeń odżywiania się

 

Podstawową formą leczenia osób cierpiących na zaburzenia łaknienia jest psychoterapia. W przypadku bardziej nasilonych objawów należy zgłosić się do lekarza psychiatry w celu wspomożenia procesu leczenia farmakoterapią. Gdy mamy do czynienia z dużym wyniszczeniem fizycznym organizmu konieczna jest hospitalizacja.

 

 

Rokowania w zaburzeniach jedzenia

 

Rokowania w przypadku wczesnej pomocy są dosyć pomyślne, nawet do 80% przypadków. Pozytywna prognoza dotyczy zwłaszcza tych sytuacji, gdy uda się w osobie chorej wzbudzić motywację do zmiany, gdy rzeczywiście pragnie ona podjąć leczenie. Bardzo istotny jest czas trwania terapii. Badania pokazują tendencję, że im więcej lat terapii tym większy procent osób wyleczonych i mniejsze ryzyko nawrotu choroby. Należy zaznaczyć, że wyzdrowienie jest możliwe nawet po wielu latach trwania choroby. W przypadku, gdy osoba chora jest szczególnie zaniedbana, gdy doszło do dużego wyniszczenia fizycznego organizmu może dojść do zgonu. Wskaźnik śmiertelności rośnie wraz z czasem trwania choroby (w przypadku anoreksji wynosi do 10% po 5 latach choroby oraz do 25% po 20 latach choroby).

 

 

Bibliografia

 

Bilikiewicz A. (red.) (2009). Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Wydawnictwo Lekarskie PZW.

Józefik B. (1999). Anoreksja i bulimia psychiczna – rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Derek S. A., Jones L. (2001). Bulimia i anoreksja. Warszawa. Prószyński i S – ka.

Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych. Rewizja dziesiąta ICD-10 (2000). Vesalius.

Wciórka J. (red.) (2008). Kryteria diagnostyczne według DSM – IV – TR. Wrocław. Urban&Partner.

Mirucka Beata, Sakson-Obada Olga (2012). Ja cielesne – od normy do zaburzeń. GWP.

Dasha Nicholls, Caro Grindrod. Behavioural eating disorders. Medycyna Praktyczna Pediatria 2009/06.